زن ایرانی پیش و پس از انقلاب(2)؛ از هویت متزلزل تا تربیت متعالی

 دکتر سید محمد ساداتی نژاد

یونس کولیوند

نیمی از جمعیت هشتاد میلیونی جمهوری اسلامی را زنان تشکیل می‌دهند. حضور و نقش آفرینی موثر زنان در جامعه پس از انقلاب اسلامی بر هیچ‌ کسی پوشیده نیست. وضعیت اجتماعی زن ایرانی در طول تاریخ، روند پر فراز و نشیبی را داشته و این جایگاه، در دوره های مختلف، دستخوش تغییر و تحولات فراوان بوده است. لکن انقلاب اسلامی به رهبری امام‌خمینی(ره) تحولی اساسی و ژرف در وضعیت زنان جامعه ایران پدید آورد و جایگاه و منزلت زنان را اعتلا بخشید و دامنه مشارکت آنان را گسترش داد و توانست ضمن رهایی آنان از یوغ انگاره‌های غلط سنتی و انگاره های غلط فرهنگ بیگانه، جایگاهی مترقی را برای آنان رقم زند.

هویت متزلزل

در جامعه ایرانی در زمان سلطنت پهلوی، علی‌رغم گرایش اکثریت مطلق جامعه ایرانی به اسلام و ارزش‌های آن، زمامداران وقت برای زدودن انگاره‌های اسلامی و جایگزینی آن‌ها با انگاره‌های بیگانه، تلاش زیادی   کردند. در نتیجه این اقدامات و سلطه فرهنگ بیگانه، یک بافت اجتماعی خاص و مبهم برای زن ایرانی شکل گرفت که باعث شد امکان هرگونه تحرک و فعالیت سیاسی از زنان مسلمان سلب شود. هویت و اصالت زنان در عصر پهلوی به‌ کلی از بین رفت و رژیم شاه نیز با اعلام اجتماعی آزادی زنان، هدفی جز غارت ارزشهای اسلامی و فرهنگ ملی و لگدمال ‌نمودن شخصیت حقیقی زن ایرانی نداشت. در خصوص جامعه زنان پیش از انقلاب،  دو نگرش وجود داشت؛ نگرش نخست زن را عنصری زیبا، افسون‌گر، تنوع‌آفرین و گذراننده اوقات فراغت هوس‌بازان می‌دانست. در این نگرش، زن همچون پیچک ضعیفی محسوب می‌شد که تاب هیچ مقاومتی در مقابل طوفان حوادث ندارد و انتظار هیچ کار جدی و مهمی از او نمی‌رود. از این رو تنها نقش زن در صحنه اجتماع آن روز، الهه دلفریبی بود که تنها نقش دلبری خویش را خوب می‌دانست، زندگی او عاری از هدف بود و عمر خود را در تاریکی و بی‌خبری سپری می‌کرد. در نگرش دوم، زن می توانست همچون زن در جوامع غربی به نقش آفرینی در جامعه بپردازد منتهی اینکار تنها با کنار گذاشتن ارزش های اسلامی ممکن است و  با پای بندی به ارزش های اسلامی، به هیچ  عنوان امکان چنین موفقیت هائی که در جامعه غربی حاصل شده برای زن مسلمان وجود ندارد.

در دوران پهلوی، شخصیت کاذبی که پهلوی‌ها به زن داده بودند، با هویت اصلی‌ایرانی  و اسلامی او مغایر بود و نمی‌توانست پاسخگوی مطالبات زن ایرانی باشد. نتیجه ترویج مدل پهلوی از زن که برگفته از مدل غربی بود، آن شده بود که جایگاه والای زن ایرانی  در مجموع، تنزل پیدا کرد و آنگونه که انتظار می رفت خبری از تفکر، سازندگی و خلاقیت در شخصیت او نبود و بیشتر فرهنگ بی بند و باری  و لا ابالی گری بود که در جامعه ایرانی  و اسلامی ترویج پیدا کرد تا فرهنگ پیشرفت فرهنگی، اقتصادی  و اجتماعی زنان. در حالی‌که زن مسلمان ایرانی خود را وام‌دار و وابسته به یک تاریخ، فرهنگ، مذهب و جامعه‌ای می‌دانست که روح و سرمایه‌اش را از اسلام گرفته بود؛ لذا این زن وقتی در این جامعه می‌خواست خودش را بسازد و خودش باشد، نمی‌توانست از اسلام بی‌نیاز و نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. نگاه تهی، پوچ و ابزاری به زنان در گذر زمان در دوران پهلوی باعث شد در جامعه زنان آن‌روز به تدریج سئوال «چگونه باید بودن؟» شکل گیرد و پاسخ آن را می‌توان در نقش آفرینی زنان برای سرنگونی رژیم پهلوی مشاهده کرد.

محمدرضا پهلوی، نخستین فرد ایران در آن برهه در مصاحبه با خبرنگاری می‌گوید: «عقل زنان به طور کلی ناقص تر از مردان است و البته استثنائاتی هم دارد.» او در ادامه در خصوص اینکه آیا شهبانو(فرح دیبا) می تواند پس از او به اداره امور مملک بپردازد یا نه؟ پاسخ نمی‌دهد و در مواجهه با سؤال خبرنگار مبنی بر اینکه پس چرا او (فرح دیبا) را به عنوان جانشین خود انتخاب کرده است نیز پاسخی نمی‌دهد. محمدرضا شخصا نیز افزون بر ناقص دانستن فکری زنان، بیش از آن‌که در فکر پیگیری جایگاه حقیقی زن ایرانی باشد، در اندیشه بهره‌برداری جنسی از زنان بود. پروین غفاری (۱۶-۱۷ ساله) از معروف‌ترین معشوقه ها‌ی محمدرضا پس از پیروزی انقلاب اسلامی خاطرات خود را در کتابی به نام «تا سیاهی …» منتشر کرده است. او در این کتاب می‌نویسد: «در تهران آن روزگار شایع بود که برای شبهای تنهایی او دختران زیبایی را شکار کرده و به دربار می‌بردند. حتی نام دختری ایتالیایی به نام “فرانچیسکا” در لیست معشوقه‌های شاه بود. وقتی پادشاه یک کشور به دنبال بهره برداری این چنینی از زنان بود، آن ‌وقت، چه انتظاری می شد در قبال رسیدن به جایگاه حقیقی زن ایرانی در متن جامعه داشت. به همین دلیل نتیجه این رویکرد چیزی نبود جز:

  • ترک تحصیل بسیاری از دختران در همان مراحل ابتدایی به‌واسطه فقر.
  • فقدان امنیت زنان شاغل در محیط کار.
  • عدم مشارک سیاسی زنان در عرصه‌های سیاسی و سهم ناچیز آن‌ها از مناصب دولتی و حکومتی.
  • سطح پایین تحصیلات زنان در مقایسه با مردان.

انقلاب اسلامی، تربیت متعالی و نقش زن

علیرغم تمامی تبلیغات منفی علیه انقلاب اسلامی  و نگاه او به زنان، شاهدیم که با گذشت 40 سال بعد از انقلاب اسلامی، زنان در جامعه ایرانی روز به روز از جایگاه والاتر  و مترقی تری برخوردار شده اند.  در جامعه ایرانی امروز، زنان و دختران نقش موثر و فعالی در پیشرفت جامعه ایفا میکنند. سهمی قابل توجهی از جوانان در دانشگاه ها ( در برخی از دوره ها بیش از نصف) به دختران اختصاص داشته است و زنان ایرانی در عرصه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، پزشکی، آموزش  و پروزش، ورزش، علمی پیشتاز هستند و روز به روز زنان ایرانی به جایگاه اصلی خود، نزدیک تر  و نزدیک تر شده اند.

با وجود لجن‌پراکنی‌ها علیه اسلام و روحانیون مذهبی، مبنی بر بها ندادن آنان به زنان، نگرش امام خمینی(ره) هم به‌عنوان یک مجتهد طراز اول و هم رهبری سیاسی و همچنین آیت الله خامنه ای (حفظه الله) به عنوان جانشین ایشان در خصوص زنان، نه‌تنها خط پایانی بود بر خط تبلیغی دروغی که از سوی دشمنان انقلاب اسلامی پیگیری می‌شد، بلکه افق های تازه و جدیدی را در اختیار زن ایرانی قرار داد. به‌عنوان نمونه و در بعد جایگاه انسانی زنان، امام خمینی(ره) می‌گوید: «زن انسان است، آن هم یک انسان بزرگ، زن مربى جامعه است، از دامن زن، انسان ها پیدا مى شوند … سعادت و شقاوت کشورها بسته به وجود زن است، زن با تربیت صحیح خودش انسان درست مى کند و با تربیت صحیح خودش کشور را آباد مى کند، مبدأ همه سعادت ها از دامن زن بلند مى شود، زن مبدأ همه سعادت ها باید باشد…»

آیت الله خامنه ای هم می گوید برای اسلام جنس زن یاجنس مرد مطرح نیست، تکامل انسانی مطرح است. یک جا سخن از مرد گفته می شود، یک جا سخن از زن، به یک مناسبت از زن تجلیل می شود، به یک مناسبت از مرد تجلیل می شود، چون دو حصّه پیکره بشرند، دو بخش وجود بشری هستند، از لحاظ جنبه بشری و جنبه الهی هیچ تفاوتی با همدیگر ندارند. …  فکر رشد زنان از لحاظ معنوی و اخلاقی بایستی یک فکر رایج در میان خود زنان باشد. خود بانوان باید بیشتر به این مسأله بیندیشند. خود آنها به معارف، به معلومات، به مطالعه، به مسایل اساسی زندگی رو کنند. همان تربیت غلط غربی موجب شد که در دوران حکومت طاغوت ( دوران پهلوی) در این کشور، زنان به آرایش، تجملات، زینتهای بی خودی، تبرج و خودنمایی تمایل پیدا کنند، که این هم از نشانه های مردسالاری است. ( به نقل از سایت حوزه)

این موارد نشان نگاه بلند انقلاب اسلامی  و رهبران آن به جایگاه متعالی زن در جامعه و پیشرفت و توسعه جامعه می باشد.