تحریم در مسیر دانش و آموزش

پس از برهم خوردن یادداشت‌تفاهم اسلام‌آباد، دولت آمریکا از شروع یک کارزار گسترده با هدف انزوای کامل اقتصادی ایران خبر می‌دهد و در این راستا، وزرات خزانه‌داری ایالات متحده موج جدیدی از تحریم‌ها علیه ایران اعمال می‌کند. تحریم‌های آمریکا برای چند دهه، بیشترین فشار را متوجه مردم عادی ایران کرده و تأمین برخی کالاهای اساسی (مثلا داروها و امکانات بهداشتی و…) و تجهیزات ضروری (مثلا در صنعت هوانوردی، انرژی، پزشکی و…) و دسترسی به برخی خدمات تحت‌الشعاع قرار گرفته است. تحریم‌ها در ابعاد مختلفی، تأثیرات خود را می‌گذارند و حوزه‌های مربوط به دانش و آموزش نیز از این پدیده، مصون نمانده‌اند. اکنون تحریم‌های جدید آمریکا، محدودیت‌های این عرصه را برای ایرانیان بیشتر کرده است.

در 24 اوت 2026 اوفک (دفتر کنترل دارایی‌های خارجی، وابسته به وزارت خزانه‌داری آمریکا) از تعلیق مجوز عمومی G خبر داد؛ مجوزهای عمومی اوفک، برخی از فعالیت‌ها را از دایره ممنوعیت‌های علیه ایران خارج می‌کند و در نتیجه، اشخاص آمریکایی می‌توانند بدون طی کردن فرایند دریافت مجوز اختصاصی، به فعالیت‌های تعیین‌شده در آن مجوز بپردازند. مجوز عمومی G برخی تبادلات دانشگاهی و خدمات آموزشی با ایران را مجاز می‌کرد؛ از جمله موارد مندرج در این مجوز عمومی، تبادل دانشجو و اعطای بورس تحصیلی، ارائه خدمات مربوط به پذیرش، ثبت‌نام، دریافت شهریه، برگزاری دوره‌های آنلاین آموزشی از سوی دانشگاه‌های آمریکایی، برگزاری آزمون‌های حرفه‌ای و آزمون‌های دانشگاهی برای افراد مقیم ایران می‌باشد (1). با تعلیق این مجوز عمومی، پیش‌بینی می‌شود که موانع و چالش‌های بسیاری برای ایرانیان در زمینه آموزش و تحصیلات عالی پدید بیاید. تعلیق این مجوز، دامنه تحریم‌ها را در حوزه علم و آموزش گسترش می‌دهد. این نکته نیز باید مورد توجه قرار بگیرد، حتی در مواردی که تحریم‌ها به صراحت، ممنوعیتی ایجاد نکرده‌اند، بازیگران خصوصی و دولت‌ها به بهانه احتیاط و ریسک‌زدایی به تبعیت افراطی روی می‌آورند تا از خطر مجازات نقض تحریم توسط آمریکا، مصون بمانند. از سویی دیگر، معیارهای مختلفی در اجرای ممنوعیت‌ها شکل گرفته است به گونه‌ای که در همه موارد داشتن اقامت در ایران و در مواردی هم اقامت و هم داشتن مدارک یا شناسه هویتی ایرانی موجب تحقق ممنوعیت می‌شود.

در روزهای اخیر، نخستین تبعات این اقدام در خصوص آزمون‌های زبان نمایان شد. دولینگو اعلام کرد که به دلیل اقدام وزارت خزانه‌داری آمریکا، ارائه آزمون زبان انگلیسی به افرادی که در ایران آزمون می‌دهند یا از مدارک هویتی صادرشده توسط ایران استفاده می‌کند را متوقف می‌کند و حتی این محدودیت را به ایرانیان خارج از کشورشان که از مدارک هویتی ایران استفاده می‌کنند، سرایت می‌دهد. دولینگو از اول سپتامبر 2026 تصمیم خود را اجرا کرد (2).

مؤسسه خدمات آزمون‌های آموزشی موسوم به ETS که برگزارکننده آزمون‌های بین‌المللی متعدد و استاندارد جهانی می‌باشد نیز اعلام کرد که در پی تصمیم وزارت خزانه‌داری آمریکایی، برگزاری آزمون‌های تافل و GRE در داخل ایران متوقف می‌شود (3). یکی از سخنگویان ETS در بیانیه‌ای ایمیلی به الجزیره گفت: «این اقدام نشان‌دهنده پایبندی کامل ما به قوانین تحریم‌های آمریکاست» (4). شرکت در آزمون‌های استاندارد زبان انگلیسی یکی از الزامات مورد نیاز برای پذیرش در دانشگاه‌های خارجی است و این تعلیق نامحدود، مسیرهایی که هزاران دانشجوی ایرانی در داخل کشور برای دسترسی به دانشگاه‌های خارج از کشور به آن‌ها متکی بوده‌اند را مسدود می‌کند (5).

همزمان با محدودیت‌های آزمون‌های استاندارد زبان انگلیسی، دانشگاه‌های آمریکا نیز با ادعای تبعیت از تحریم‌ها، محدودیت‌هایی در ارتباط با ایرانیان مقرر می‌کنند. به عنوان مثال، دانشگاه ایالتی اوهایو در دستورالعمل 11 سپتامبر 2026 خود اعلام می‌کند، ارائه هرگونه دوره آموزشی آنلاین، آموزش از راه دور یا آموزش شهریه‌محور، راهنمایی یا هدایت تحصلی در حوزه تحصیلات تکمیلی، استخدام و پرداخت حقوق نسبت به افراد مقیم ایران بدون مجوز اختصاصی فدرال، ممنوع می‌باشد. بر این اساس، دانشگاه نمی‌تواند در ایران جذب هدفمند انجام دهد و ارزیابی درخواست‌ها، بررسی ریزنمرات و پردازش هزینه‌های درخواست یا شهریه از افراد مقیم ایران ممنوع است و باید فوراً متوقف شود (6). دانشگاه پنسیلوانیا و دانشگاه ایندیانا نیز برای افراد مقیم ایران ممنوعیت‌هایی، مشابه دانشگاه ایالتی اوهایو اعمال کردند و همچنین افزودند تسهیل، حمایت مالی یا پشتیبانی از مشارکت ساکنان ایران در کنفرانس‌ها یا رویدادهای مشابه در آمریکا یا سایر کشورها، بدون مجوز اختصاصی ممنوع می‌باشد (7)(8).

«شورای پذیرش دانشکده‌ حقوق» (نهاد غیرانتفاعی با حضور بیش از 200 دانشکده حقوق از آمریکا، کانادا و استرالیا) که متولی برگزاری «آزمون پذیرش مدرسه حقوق» می‌باشد و مدیریت فرآیند پذیرش، خدمات ارزیابی مدارک تحصیلی و ارائه اطلاعات برای متقاضیان دانشکده‌های حقوق عضو را برعهده دارد نیز در راستای تبعیت از تحریم‌های آمریکا اعلام کرد، دیگر قادر به ارائه هیچ‌گونه خدمتی به شهروندان یا ساکنان ایران نیست (9).

اثرات تعلیق مجوز عمومی G در خصوص پذیرش مقاله نیز نمایان شده است؛ به عنوان مثال، دکتر شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت ایران، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد:

این دیگر مساله تحریم علمی نیست؛ این یک جنگ علمی است. مقاله‌ای را برای ارسال به مجله Neuropsychobiology آماده کرده بودم؛ اما به‌محض آغاز فرایند ارسال، با صفحه‌ای مواجه شدم که اعلام می‌کرد به‌دلیل تحریم‌ها، ایرانیان حتی اجازه ندارند از طریق این داشبورد مقاله‌ای برای مجله ارسال کنند. این هم از «دنیای آزاد علم» در آمریکا و ادعای جدایی علم از سیاست!(1 0)

محدودیت‌هایی که در فوق اشاره گردید، باید در پرتو مجموعه‌ای از موازین حقوق بشر و استانداردهای بین‌المللی مورد ارزیابی قرار بگیرد؛ اثرات منفی اقدامات قهری یکجانبه بر بهره‌مندی از حقوق بشر همواره مورد توجه گزارشگران شورای حقوق بشر و کارشناسان بین‌المللی بوده است. این محدودیت‌ها بهره‌مندی از بخش‌های مهمی از حقوق بشر را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ حق آموزش (ماده 13 میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) و حق مشارکت در حیات فرهنگی و برخورداری از پیشرفت علمی و آزادی تحقیق علمی (ماده 15 میثاق مذکور) اساسی‌ترین حقوقی هستند که زیر سایه تحریم‌های علمی قرار می‌گیرند. حقوق مذکور به ترتیب در مواد 26 و 27 اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز به رسمیت شناخته شده‌اند. منهای موازین حقوق بشر، استانداردهای بین‌المللی همچون موازین یونسکو نیز بر ابعاد مختلف حق آموزش و دسترسی به تسهیلات آموزشی اشاره دارند از جمله «توصیه‌نامه یونسکو درباره علم باز» در سال 2021 که در آن بر برابری فرصت‌ها برای دسترسی، مشارکت و بهره‌مندی از علم، بدون توجه به عواملی مانند محل جغرافیایی و تابعیت، تأکید شده است. لازم به ذکر است در مواردی که صرف داشتن تابعیت ایرانی موجب عدم دسترسی به فرصت‌های آموزشی و علمی می‌شود، نقض اصول حقوق بشری برابری و منع تبعیض براساس تابعیت نیز محرز است.

بی‌اغراق نیست که بگوییم گسترش تحریم‌ها به حوزه حق آموزش و فعالیت‌های علمی، نقض حقوق بین‌الملل محسوب می‌شود؛ این تحریم‌ها با هدف ضربه زدن به مردم ایران وضع می‌شوند و سطح تنش‌ها را فراتر از مسائل سیاسی و امنیتی موجود بالا می‌برد. چنین سیاست‌های خصمانه‌ای، محکومیت قاطع جهانی می‌طلبد.

References

1. OFAC, Iran Sanctions: General licenses, https://ofac.treasury.gov/sanctions-programs-and-country-information/iran-sanctions, Last Seen 21 September 2026.
2. Duolingo English Test, https://testcenter.zendesk.com/hc/en-us/articles/48404390966925-Is-The-Duolingo-English-Test-available-in-Iran, Last Seen 21 September 2026.
3. ETS, Update on Testing in Iran, https://www.ets.org/iran-testing-update.html, Last Seen 21 September 2026.
4. Aljazeera, Duolingo D-Day: Iranians question latest US sanctions targeting education, (1 September 2026), https://www.aljazeera.com/news/2026/9/1/duolingo-d-day-iranians-question-latest-us-sanctions-targeting-education, Last Seen 21 September 2026.
5. Newsweek, Trump Sanctions Leave Iranian Students Lost in the Middle, (17 September 2026), https://www.newsweek.com/trump-sanctions-leave-iranian-students-lost-in-the-middle-12454898, Last Seen 21 September 2026.
6. OSU, Updated Guidance: Remote Education and Operations Involving Iran, (11 September 2026), https://research.osu.edu/updated-guidance-remote-education-and-operations-involving-iran, Last Seen 21 September 2026.
7. UPenn, Suspension of Iran-related General Authorizations, (26 August 2026), https://researchservices.upenn.edu/2026/08/26/suspension-of-iran-related-general-authorizations/, Last Seen 21 September 2026.
8. Indiana University, Regulatory Alert: Suspension of Iran-Related OFAC General Authorizations, (24 August 2026), https://rso.iu.edu/news/2026-08-28-rso.html, Last Seen 21 September 2026.
9. Inside Higher Ed, Iranian Students Barred From LSAT, (14 September 2026), https://www.insidehighered.com/news/quick-takes/2026/09/14/iranian-students-barred-lsat, Last Seen 21 September 2026.
10. Shahin Akhondza, X, https://x.com/ShahinAkhondza3/status/2098733018865135848, Last Seen 21 September 2026.