سایه جنگ‌افروزی بر حق توسعه (3): پیامد‌های اقتصادی جنگ علیه ایران و تأثیرات آن بر توسعه انسانی

مقدمه

به اعتقاد برنامه توسعه ملل متحد، توسعه انسانی به معنای ارتقای توانمندی‌های مردم، گسترش دامنه انتخاب‌های آنان، بسط آزادی‌هایشان و ترویج حقوق بشر برای همه شهروندان است. این برداشتی از توسعه است که از رشد اقتصادی فراتر می‌رود و زندگی مردم را کانون توجه خود قرار می‌دهد (1). بر این اساس، برخورداری از امنیت اقتصادی، دسترسی به فرصت‌های شغلی، امکان تأمین نیازهای اساسی، استمرار خدمات عمومی و بهره‌مندی از فرصت‌های آموزش و سلامت، از جمله عواملی هستند که تحقق توسعه انسانی را ممکن می‌سازند. در خصوص جنگ سال ۲۰۲۶ علیه ایران بررسی پیامدهای اقتصادی در پیوند با توسعه انسانی، مستلزم فراتررفتن از محاسبه خسارات مستقیم و توجه به تأثیرات جنگ بر زندگی روزمره مردم، معیشت خانوارها، اشتغال، امنیت غذایی و دسترسی به خدمات اساسی است.

در دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، تشدید تحریم‌های آمریکا علیه ایران، در کنار وقوع جنگ دوازده‌روزه و فعال‌سازی اسنپ‌بک، فضایی از تهدید و عدم اطمینان را بر کشور حاکم کرد. تداوم سیاست‌های تحریمی و استمرار وضعیت نه جنگ، نه صلح نیز با افزایش مشکلات اقتصادی، چشم‌انداز فعالیت‌های تولیدی و تجاری و روند توسعه کشور را تحت تأثیر قرار داد. جنگ آمریکا و اسرائیل در سال 2026، گسترش همه‌جانبه تحریم‌های یکجانبه آمریکا و محاصره دریایی در ماه‌های اخیر وضعیت بیش از پیش بغرنج کرد. به گفته رئیس جمهور ایران، در نتیجه این فشارها، میزان صادرات و واردات ایران، 35 درصد کاهش یافته است (2).

بازخوانی گزارش برنامه توسعه ملل متحد در سال 2026

برنامه توسعه ملل متحد در 31 مارس 2026 گزارشی منتشر کرد و به ارزیابی وضعیت توسعه اقتصادی و انسانی ایران پیش و پس از جنگ دوازده روزه و در اواسط جنگ 2026، و بررسی چشم‌انداز آینده پرداخت (3). بنابراین گزارش تشدید تنش‌های نظامی در خاورمیانه، اقتصاد و مسیر توسعه انسانی ایران را با مخاطره روبه‌رو کرد. زیرساخت‌های انرژی و گذرگاه‌های تجارت دریایی (از جمله تردد در تنگه هرمز) دچار اختلال شد. در مرحله نخست این تشدید تنش، قیمت جهانی نفت بیش از ۳۰ درصد جهش کرد و همین امر فشارهای تورمی و گرانی هزینه واردات را تشدید کرد. نکته مهم آن است که این شوک‌ها بر اقتصادی وارد می‌شوند که پیش‌تر نیز گرفتار نوسانات کلان‌اقتصادی، افت قدرت خرید و پیامدهای تحریم بوده است. تولید ناخالص داخلی سرانه ایران از بیش از ۸۰۰۰ دلار در سال ۲۰۱۲ به حدود ۵۰۰۰ دلار در سال ۲۰۲۴ سقوط کرده است؛ روندی که حکایت از فرسایش تدریجی و طولانی‌مدت سطح زندگی مردم دارد (صفحه سوم گزارش).  در نتیجه این وضعیت، فشارهای کلان‌اقتصادی در سال‌های اخیر تشدید شده است. تورم به‌طور مستمر بالا مانده و در چند سال گذشته به‌طور میانگین بالای ۴۰ درصد بوده و پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۲۶ به ۵۵ درصد برسد و سپس در سال ۲۰۲۷ به حدود ۵۰ درصد کاهش یابد. واحد پولی ایران نیز کاهش ارزش چشمگیری را تجربه کرده و تا اواخر سال ۲۰۲۵ به حدود ۱٫۴۵ میلیون ریال در برابر هر دلار آمریکا رسیده است که هزینه داخلی واردات و کالاهای اساسی را بیش از پیش افزایش می‌دهد (صفحه چهارم گزارش). براساس گزارش برنامه توسعه ملل متحد آمارهای زیر قابل توجه است. برخی آمارها متعلق به دوران پیش از جنگ 12 روزه و جنگ سال 2026 می‌باشد این داده‌ها از آن جهت مهم است که تصویری از واقعیت‌های اقتصاد ایران پیش از تشدید درگیری‌ها و بحران ارائه می‌کنند و مبنایی برای درک بهتر آثار انباشته جنگ بر شاخص‌های کلان‌اقتصادی، معیشت خانوارها و ظرفیت‌های توسعه‌ای کشور فراهم می‌آورند.

1- رشد تولید ناخالص داخلی واقعی: ۳٫۱ درصد در سال مالی ۲۰۲۴/۲۰۲۵.

2- رشد تولید ناخالص داخلی بخش نفت: ۴٫۶ درصد در سال مالی ۲۰۲۴/۲۰۲۵.؛ در مقایسه با ۱۸٫۸ درصد در سال قبل.

3- رشد فعالیت‌های اقتصادی غیرنفتی: حدود ۳ درصد.

4- نرخ اشتغال جمعیت: ۳۸ درصد از جمعیت ایران در گروه سنی ۱۵ سال و بالاتر.

5- نرخ اشتغال زنان: حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد از زنان ۱۵ سال و بالاتر.

6- نرخ فقر: حدود ۳۶ درصد در سال ۲۰۲۳/۲۰۲۴؛ بر اساس خطوط فقر ملی ایران

برآوردهای برنامه توسعه ملل متحد در مارس 2026 نشان می‌دهد که آثار اقتصادی جنگ ممکن است به‌مراتب فراتر از خسارات مستقیم واردشده به زیرساخت‌ها باشد. مطابق شبیه‌سازی‌های این نهاد، با فرض بروز اختلال ۲۸روزه در تجارت، کاهش بهره‌وری و تخریب سرمایه فیزیکی، رشد واقعی تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۲۶، در مقایسه با سناریوی فرضیِ عدم وقوع جنگ، می‌توانست به میزان ۸.۸ تا  10.4  واحد درصد کاهش یابد.

شاخص توسعه انسانی ایران تا پیش از منازعه به‌رغم تحریم‌ها به‌طور مستمر بهبود یافته و در رده «توسعه انسانی بالا» قرار گرفته است. اما شبیه‌سازی‌ها و برآوردهای گزارش نشان می‌دهد منازعه می‌تواند این شاخص را 0.47 تا 0.56 واحد درصد کاهش دهد (معادل از دست رفتن یک تا یک‌ونیم سال پیشرفت در توسعه انسانی) و پیامدهای بلندمدتی برای سلامت و رفاه جمعیت داشته باشد (صفحه ششم گزارش).

ارزیابی وضعیت کنونی

چشم‌اندازی که گزارش ماه مارس برنامه توسعه ملل متحد متصور بود اکنون باید در چارچوب زمان حاضر بررسی شود. به گزارش روزنامه دنیای اقتصاد، آثار اقتصادی جنگ هم در تجارت خارجی و هم در معیشت خانوارها نمایان شده است. صادرات غیرنفتی ایران در پنج‌ماه نخست سال 1405 با افتی نزدیک به ۲۸ درصد مواجه شد؛ روندی که با افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه و بلاتکلیفی تعهدات ارزی، فشار مضاعفی بر صادرکنندگان وارد کرده است. هم‌زمان، مصرف نهایی بخش خصوصی در بهار ۱۴۰۵ نسبت به دوره مشابه سال قبل ۴ درصد کاهش یافت؛ نشانه‌ای از افت رفاه خانوارها و تضعیف تقاضای داخلی. این می‌تواند ناشی از فرض دائمی بودن بحران فعلی نیز باشد (4).

به گزارش همین منبع، افزایش شدید قیمت مواد غذایی در پی جنگ ۴۰روزه، جهش نرخ ارز و اختلال در تجارت بین‌الملل، اثرگذاری سیاست‌های حمایتی را کاهش داده است. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی‌ها در شهریور ۱۴۰۵ به ۱۲۱.۱ درصد رسید؛ به‌گونه‌ای که حدود ۷۸ درصد حداقل حقوق یک خانوار چهار نفره صرف تأمین خوراک می‌شود. در مقابل، کالابرگ یک‌میلیون تومانی تنها ۱۷ درصد و کالابرگ ۱.۵ میلیون تومانی حدود ۲۶ درصد هزینه‌های خوراکی این خانوار را پوشش می‌دهد (5). به گفته یک اقتصاددان، حدود 5 سال زمان می‌برد تا کشور به سطح اقتصادی در فروردین یا اردیبهشت 1404 برسد حتی اگر تحریم‌ها لغو شود (6).

در مورد خسارات جنگ، رقم‌های متفاوتی بیان شده است. برخی از رقم 28 میلیارد دلار صحبت می‌کنند، همچنین وزیر اقتصاد ایران اعلام کرده است، تنها شرکت‌های بیمه حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان برای جبران خسارت خودروها و منازل مسکونی و ۸۰ میلیون دلار برای جبران خسارت‌های واردشده به کشتی‌ها و هواپیماها در جنگ پرداخت کرده‌اند (7).

به طور کلی، روایت روزنامه‌های داخلی ایران درباره وضعیت پس از جنگ این است: تورم بالا و کاهش ارزش پول، قدرت خرید مردم را به شدت کاهش داده، زنجیره‌های صنعتی و صادراتی آسیب دیده‌اند و دستاوردهای توسعه انسانی نیز در حال عقب‌گرد است. در مورد سرعت و اثربخشی بازسازی، بحث‌ها و اختلاف نظراتی در داخل ایران وجود دارد.

در چنین وضعیتی، عدم تعادل میان نیازهای عمومی و منابع موجود شکل می‌گیرد. از یک‌سو، بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده، حمایت از خانوارهای کم‌درآمد، جبران خسارات بنگاه‌ها و استمرار ارائه خدمات عمومی به منابع مالی بیشتری نیاز دارد؛ از سوی دیگر، کاهش فعالیت اقتصادی، اختلال در صادرات نفت و تجارت و افزایش هزینه‌های واردات می‌تواند فشار مضاعفی بر درآمدها و مخارج عمومی وارد کند. این وضعیت می‌تواند به بروز تعارض میان تأمین هزینه‌های لازم و بازسازی از یک‌سو و تأمین مالی بلندمدت آموزش، بهداشت، مسکن و سایر خدمات عمومی از سوی دیگر منجر شود. چنانچه منابع عمومی برای جبران خسارات و حمایت اجتماعی کافی نباشند، خانوارها ناگزیر خواهند شد سهم بیشتری برای هزینه‌های درمان، آموزش و تأمین نیازهای اساسی اختصاص دهند؛ امری که به‌ویژه برای گروه‌های کم‌درآمد تبعات زیادی دارد و می‌تواند دسترسی آن‌ها به این خدمات را محدود کند.

بازگشت به چارچوب حق توسعه

از منظر حق بر توسعه، مسئله محوری آن است که جنگ چگونه توانایی افراد را برای برخورداری از زندگی شایسته، دسترسی به فرصت‌های اقتصادی، مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی و بهره‌مندی از خدمات اساسی محدود می‌کند. در این چارچوب، افزایش فقر تنها کاهش درآمد نیست؛ اختلال در آموزش تنها تعطیلی مدارس نیست؛ و تخریب مراکز درمانی تنها زیان به ساختمان‌ها و تجهیزات نیست. هر یک از این پیامدها می‌تواند دامنه انتخاب‌های واقعی مردم را محدود کند و امکان برخورداری آنان از انواع حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را کاهش دهد.

منابع

1. (9 February 2023). Workshop on the Design of the National Human Development Report on Energy Vulnerabilities in the Kyrgyz Republic. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2023-02/CK_Slides_FINAL_ENG.pdf. Accessed 21 October 2026.
2. (29 August 2026). War weighs on Iran’s economy as US intensifies sanctions. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/war-weighs-irans-economy-us-intensifies-sanctions-2026-08-29/. Accessed 21 October 2026.
3. (31 March 2026). Military Escalation in the Middle East: Economic and Human Development Impacts in the Islamic Republic of Iran. https://www.undp.org/asia-pacific/publications/military-escalation-middle-east-economic-and-human-development-impacts-islamic-republic-iran. Accessed 21 October 2026.
4. دنیای اقتصاد (23 مهر 1405). دو نمای اقتصادی از جنگ. https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4301932. آخرین بازدید در 30 مهر 1405.
5. دنیای اقتصاد. (28 مهر 1405). دور باطل تورم و رکود. https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4302954. آخرین بازدید در 30 مهر 1405.
6. انتخاب. (7 تیر 1405). گفتگو با حجت میرزایی. https://www.entekhab.ir/003tOn. آخرین بازدید در 30 مهر 1405.
7. ایلنا. (15 مهر 1405). پرداخت ۵۰ همت خسارت جنگ در بخش مسکن و خودرو. https://www.ilna.ir/fa/tiny/news-1849452. آخرین بازدید در 30 مهر 1405.