بنیاد گفتوگو و دوستی ملل، از یکسو در راستای ترویج فرهنگ همزیستی مسالمتآمیز و تقویت شناخت متقابل میان پیروان ادیان مختلف و پاسداشت تنوع فرهنگی و دینی جامعه ایران و از سوی دیگر پیرامون پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در سال 2026، به گفتگو با جناب آقای مهندس آرش آبایی از نخبگان جامعه یهودیان ایران و پژوهشگر فرهنگ و آئین یهود، پرداخت. در این گفتگو پیشینه تاریخی یهودیان در ایران و باورهای دین یهود در خصوص سنت همزیستی مسالمتآمیز میان اقوام بررسی و همچنین جایگاه و اوصاف کنیسهها در فرهنگ یهود برای مخاطبان تبیین شد.
آقای آبایی از پیشنمازان کنیسه رفیعنیا نیز بودهاند؛ کنیسهای که در مرکز تهران واقع شده بود و در جریان جنگ سال ۲۰۲۶ علیه ایران، بهطور کامل تخریب شد. ایشان در این گفتگو، ضمن تشریح پیشینه تاریخی و مذهبی کنیسه رفیعنیا و جایگاه آن در جامعه یهودیان ایران، به بررسی پیامدهای جنگ سال ۲۰۲۶ بر جامعه ایران، بهویژه جامعه یهودیان کشور، پرداختند. همچنین، دیدگاههای خود را درباره ضرورت تفکیک میان یهودیت بهعنوان یک دین و هویت مذهبی، و صهیونیسم بهعنوان یک جریان سیاسی بیان کردند و بر اهمیت پرهیز از تعمیم مواضع و اقدامات سیاسی به پیروان یک دین تأکید داشتند.
یهودیان ایران از یک پیشینه تاریخی غنی برخوردارند؛ به نوشته دایرهالمعارف ایرانیکا، جوامع یهودی از حدود سال ۷۲۱ پ.م در فلات ایران زندگی کردهاند. براساس اطلاعات این منبع مشهور، آشوریان در دوران حکومت سارگن دوم (۷۲۱–۷۰۵ پ.م)، پس از غلبه بر پادشاهی شمالی اسرائیل، جمعیت زیادی از یهودیان را در سرزمین مادها (مناطق غربی و شمالی ایران) اسکان میدهند. پس از فتح بابل در سال 539 پ.م توسط کوروش بزرگ، همه بردگان یهودی آزاد شدند و جمع زیادی از ایشان به ایران مهاجرت کردند. بسیاری از ایشان در دوران هخامنشیان به مناصب مهمی نیز دست یافتند (1). در ایران، مقبرههایی منتسب به پیامبران یهودی نیز وجود دارد؛ این مقبرهها متعلق به دانیال نبی در شوش (2) و حبقوق نبی در تویسرکان (3) میباشند. همچنین آرامگاهی معروف در همدان منتسب به استر و مردخای است که در حافظه جمعی یهودیان، جایگاه مهمی دارد. براساس آمارهای موجود، حدود دههزار نفر یهودی در ایران سکونت دارند و براساس اصل 13 قانون اساسی ایران، یهودیان به عنوان یک اقلیت دینی شناسایی شده و در انجام مراسم و مناسک مذهبی در حدود قانون آزادند. همچنین در امور احوال شخصیه و تعلیمات دینی، اصول آئین ایشان رعایت میشود. یهودیان در ایران دارای کنیسههای متعدد، مدارس مخصوص، تالارها و مراکز همایش، سرای سالمندان، مراکز فرهنگی و انجمنهای مخصوص همچون «انجمن کلیمیان تهران» میباشند.
- Houman Sarshar, “Judeo-Persian Communities I. Introduction”, Encyclopedia Iranica, 15 June 2009, Last Update at 23 April 2018, Vol. XV, Fasc. 1, pp. 89-90, https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-of-iran-i-introduction. Accessed 8 November 2026.
- Amnon Netzer, Nicholas Sims-Williams & Parviz Varjavand, “Dānīāl-E Nabī”, Encyclopedia Iranica, 15 December 1993, Last Update at 20 November 2013, Vol. VI, Fasc. 6, pp. 657-660, https://www.iranicaonline.org/articles/danial-e-nabi, Accessed 8 November 2026.
- Sorour Soroudi, “Ḥabaquq, Tomb Of”, Encyclopedia Iranica, 15 December 2002, Last Update at 6 July 2015, Vol. XI, Fasc. 4, p. 425, https://www.iranicaonline.org/articles/habaquq-tomb-of, Accessed 8 November 2026.
